Davud'un Yıldızı baz alınarak tasarlanmış İbrani harfleri

İbranice (עִבְרִית‎, İvritⓘ, IPA: [ivˈʁit] ya da [ʕivˈɾit]), Afro-Asya dilleri ailesinin Kuzeybatı Semitik dilleri koluna bağlı bir Semitik dildir. Geçmişte İbraniler ve İsrailoğulları tarafından konuşulmuş İbranice, günümüzde Yahudilerin millî dilidir. Ayrıca İbranice, İsrail'in resmî dilidir ve yeryüzünde yaklaşık 15.000.000 konuşanı vardır.

2013 istatistik verilerine göre Modern İbranice, Dünya çapında 9.000.000'dan fazla kişi tarafından konuşulmaktadır.[2] Geçmişsel olarak bu dil, Tanah'da "İbranice" adıyla anılmasa da, Yahudilerin ve atalarının ulusal dili olarak kabul edilir.[a] Paleo-İbranicenin ilk yazılı örnekleri M.Ö. 10. yüzyıldan kalmaktadır.[3] Orta ve Doğu Avrupa'da yaşamış Aşkenazi Yahudileri'nin, Roma sürgünüyle Yahudiye'den çıktıkları zamanlardan beri unutmaması nedeniyle günümüzde hâlâ konuşulan tek Kenan dili olma özelliğine sahiptir.[4][5]

İbranicenin bir diğer özelliği ele sessiz harflerı aynı zamanda sayı olarak kullanmasıdır.[6] Örneğin Alef 1; Tet 9; Yod 10; Kuf ise 100 sayısını simgeler.[6] Sağdan sola yazılır.[6] Eril ve dişil belirlemesi mevcuttur. Birinci Tapınak'ın yıkılışından sonraki devirlerde İbranice canlı nitelikleri bir süre korumuşsa da, giderek niteliğini yitirerek "Laşon HaHahamim" (Âlimlerin Dili) hâline gelmiştir.[6] Kuzeybatı Sâmî dillerinin Kenan dalını oluşturur. İbrani dili tarihinde dört dönem görünür.[6] Kitâb-ı Mukaddes İbranicesi, Mişna İbranicesi, Yeni İbranice ve Modern İbranice. Mişna İbranicesi, MÖ 4. yüzyıldan beri günlük dil olarak kullanıldı.[6] Aslında Yahudiye bölgesinde halk, günlük dil olarak yüzyıllarca Aramice ve İbranice, sinagogda ve okulda ise İbranice konuştu.[6] Zaman içinde İbranicenin etkisi azaldı. İsrail Devleti'nin kuruluşunda bu dil resmî dil oldu.[6]

İbranice, Orta ve Doğu Avrupa'da yaşamış Aşkenazi Yahudilerinin Roma sürgünüyle Yahudiye'den çıktıkları zamanlardan beri unutmaması nedeniyle günümüzde hâlâ konuşulan tek Kenan dili olma özelliğine sahiptir.[4][5]

İsrail'in resmî dili olmakla beraber İsrail dışında yaşayan Yahudi azınlıklar tarafından da konuşulur. İbranice, 22 harflik İbrani Alfabesi ile sağdan sola doğru yazılır. İsrail ve ABD başta olmak üzere Avustralya, Kanada, Almanya, Filistin, Panama ve Birleşik Krallık'ta konuşulur.[7] Bunun dışında Batı Şeria'da Yahudi olmayan bir azınlık ve Dünya'nın birçok yerindeki Yahudi azınlıklarca da yerel dilin yanında Ladino, Yidiş veya Aramice ile beraber dinî dil olarak konuşulur.

Sınıflandırma

İbranice, Afroasya dillerinin Sami koluna bağlıdır. Bu aile içerisinde Arami ve Kenan dilleri Kuzeybatı Sami dillerini oluşturur. Kenan dilleri, İbranice, Fenikece ve Ugaritçeyi kapsamaktadır. Glottolog, Modern İbranice, Kitâb-ı Mukaddes İbranicesi (Edomca, Ammonca ve Moavca) ile Sâmirî İbranicesini "İbrani" (Hebrewic) grubunda sınıflandırır.[8]

Tarihçe

Avraham Ben-Yosef'e göre İbranice, MÖ 1200'den MÖ 586'ya kadar olan süre içerisinde şekillendi ve ilk İsrail ile Yehuda Krallıklarında konuşuldu.[9] Akademisyenler, bölgedeki baskın uluslararası dilin Eski Aramice olduğu ve Babil sürgününden sonraki eski zamanlarda İbranicenin ne kadar konuşulan bir yerel dil olduğunu hâlâ tartışmaktadırlar. İbranice, Geç Antik Çağ'da konuşulan 'konuşma dili' niteliğinde yok olmuş denilecek kadar az konuşuluyordu; ancak 19. yüzyılın sonlarında tekrar konuşulan bir dil olarak yeniden canlanıncaya kadar İbranice, bir edebi dil ve Yahudiliğin litürjik dili olarak kullanılmaya devam etti.[10][11]

19. yüzyıl sonunda İbranice, Siyonizm (Yahudi milliyetçiliği) ile birlikte modern İbranice olarak tekrar ayağa kaldırılmış ve zamanın Yahudilerince Yidiş, Arapça, Rusça gibi dillerin yerine konuşulmaya başlanmıştır. Özellikle Eliezer Ben Yehuda'nın kişisel çabalarıyla tekrar bir konuşma dili haline getirilmiştir. Ben Yehuda'nın oğlu Itamar Ben Avi (doğumu Ben-Tziyon Ben Yehuda) anadili modern İbranice olan ilk kişidir.

Modern İbranice, 1921 yılında Birleşik Krallık yönetimindeki Filistin'de ve 1948 yılında kurulan İsrail Devleti'nde (Arapça ile birlikte) resmî dil olarak ilan edilmiştir. 19 Temmuz 2018'de İsrail Parlamentosunda yapılan oylamayla Arapça, İsrail'in resmî dilleri arasından çıkarılmış ve İbranice, İsrail'in tek resmî dili olmuştur.[12]

Dirilişi

İbranice, edebî bir dil olarak birkaç kez yeniden canlandırılmış, bunların en önemlisi 19. yüzyılın ilk ve orta dönemlerinde Almanya'da ortaya çıkan Haskala (Aydınlanma) hareketi olmuştur. 19. yüzyılın başlarında, farklı dil geçmişlerine sahip Yahudiler arasında ticari iletişim amacıyla Kudüs pazarlarında konuşulan bir İbranice biçimi ortaya çıkmıştı. Yüzyılın sonlarına doğru Yahudi aktivist Eliezer Ben-Yehuda, ulusal yeniden doğuş ideolojisinin (Şivat Tsiyon, daha sonra Siyonizm) etkisiyle İbraniceyi modern bir konuşma dili olarak yeniden canlandırmaya başladı. Onun başlattığı yerel hareket ve özellikle İkinci Aliya olarak bilinen yeni göçmen dalgalarının etkisiyle İbranice, o dönemde Yahudiler tarafından konuşulan Ladino (Yahudi-İspanyolcası), Yidiş, Yahudi Arapçası, Buharice ile Rusça, Farsça ve Arapça gibi birçok dilin yerini aldı.[13][14][15]

19. yüzyıl boyunca İbranice aydınlarının edebî çalışmaları sonucunda dilin söz varlığı modernleştirildi. Yeni sözcükler ve ifadeler, İbrani Kutsal Kitabı’ndan itibaren oluşmuş geniş yazılı mirastan türetilmiş, Arapça, Aramice ve Latince kökenli unsurlardan yararlanılmış ya da Avrupa dillerinden alınmıştır. Modern İbranice, 1921’de Britanya yönetimindeki Filistin’de İngilizce ve Arapça ile birlikte resmî dil hâline gelmiş, 1948’de ise yeni kurulan İsrail Devleti’nin resmî dili olmuştur. Günümüzde İbranice, İsrail’de en yaygın konuşulan dildir. 19. yüzyıldan itibaren yeniden canlanan bu gelenek, Modern İbranice veya İsrail İbranicesi olarak adlandırılan çağdaş konuşma dilinin temelini oluşturmuştur.[13][14][15]

İbranicenin dirilticisi Eliezer Ben Yehuda, Kudüs'teki ofisinde, 1912
Eliezer Ben Yehuda hatırasına basılmış İsrail pulu

İbranicenin ana dil olarak yeniden canlandırılması büyük ölçüde Ben-Yehuda’nın çabalarıyla gerçekleşti. Ben-Yehuda, okulların kurulması, ders kitaplarının hazırlanması ve sözlük çalışmaları yoluyla İbraniceyi günlük yaşama taşımaya çalıştı. İkinci Aliya döneminde dilin yaygınlaşması hız kazandı. Britanya Filistin Mandası’nın 1922’de İbraniceyi ülkenin üç resmî dilinden biri olarak tanıması da bu süreci destekledi. Buna karşın bazı gruplar, özellikle Eski Yişuv’un ultra-ortodoks üyeleri ve bazı Hasidik topluluklar, İbranice konuşmayı reddederek yalnızca Yidiş kullanmaya devam etti. Sovyetler Birliği’nde ise İbranice, Siyonizm ile ilişkilendirildiği için baskı altına alındı; okullarda öğretimi yasaklandı, yayınları durduruldu ve ancak 1980’lerde İsrail’e göç etmek isteyenlerin mücadelesiyle yeniden öğretilmeye başlandı.[13][14][15]

Dilbilgisi

Sami dillerinin hemen hepsinde görüldüğü gibi İbranicede kelimeler üç ünsüz harften oluşan fiillerden türetilir. Fiil kökünün asıl anlamı bu üç ünsüz harf tarafından belirlenir. Bu kökün başına veya sonuna bir takım ünsüz harfler eklenerek isimler türetilir.

İbranicede bileşik fiillere pek rastlanmaz, fiillerde zaman (geçmişte olması, şimdi olması) yerine yapılan işin bitirilmiş ya da bitirilmemiş olması ön plandadır. (Perfectum – Imperfectum)

İbranicede isim çekimleri kaybolmuş olup bunun yerine את edatıyla accusativus (-i hali), -ב ön ekiyle locativus (-de hali), -ל ön ekiyle dativus (-e hali), מן edatı ya da -מ ön ekiyle ablativus (-den hali), שׁל edatıyla ya da –שׁ ön ekiyle de genitivus (-in –un –nin –nun) yapılır.

İsimlerde erkek ve dişi olmak üzere iki tür bulunmaktadır. İsmin tekil, çoğul ve ikil çoğul (dual) olmak üzere üç biçimi bulunur. Eller, ayaklar, gözler, kulaklar, bacaklar gibi çift olan ya da iki nesneden oluşmuş çoğullar ikil çoğul son eki (–aim) ile, ikiden fazla çokluklar ise çoğul son eki (erkek için –im, dişi için –ot) ile yapılır.

İsimlerde olduğu gibi sıfatlarda da erkek ve dişi olmak üzere iki tür bulunur ve bunlar ismin cinsine göre kullanılır. Sayı sıfatlarının da erkek ve dişi biçimleri bulunur.

Yazım Sistemi

Dil kullanıcıları Modern İbraniceyi sağdan sola doğru, 22 harften oluşan ve “saf olmayan” bir ebced niteliği taşıyan İbrani alfabesiyle yazarlar. Antik Paleo-İbrani alfabesi, Kenan ve Fenike alfabelerine benzerdir.[16][17] Modern yazı biçimleri, Aramî yazısından gelişen ve Aşurit (Asurî) olarak bilinen “kare” harf biçiminden türemiştir. El yazısında bitişik (kursif) bir İbrani yazısı kullanılır; bu yazıda harfler daha yuvarlak bir görünüm kazanır ve kimi zaman basılı biçimlerinden belirgin ölçüde farklılaşır.

Kursif yazının Orta Çağ’daki biçimi, Raşi yazısı olarak bilinen başka bir yazı stilinin temelini oluşturmuştur. Gerektiğinde ünlüler, hecenin başlangıç ünsüzünü gösteren harfin üstüne veya altına konulan diyakritik işaretlerle ya da ünlü görevinde kullanılan ünsüz harfler olan matres lectionis aracılığıyla belirtilir.

Bunun yanı sıra başka diyakritik işaretler, ünsüzlerin telaffuzundaki farklılıkları (örneğin bet/vet ve şin/sin) göstermek için kullanılabilir. Bazı bağlamlarda ise bu işaretler, Kutsal Kitap metinlerinin noktalama düzenini, vurgu özelliklerini ve müzikal icrasını belirtmeye hizmet eder (bkz. İbranice kantilasyon).

Ayrıca bakınız

Notlar

  1. ↑ Tanah'ta (İbrani Kutsal Kitabı) bu dile Yehudit "Yahuda dili" veya Səpaṯ Kəna'an "Kenan dili" denmiştir.[3] Daha sonra Josephus ve Yuhanna İncili gibi Helenistik yapıtlar, İbranice terimini hem İbranice hem de Aramiceye atıfta bulunmak için kullandılar.

Kaynakça

  1. ↑ Sefaradi: [ʕivˈɾit]; Irakî: [ʕibˈriːθ]; Yemenî: [ʕivˈriːθ]; Aşkenazi: [iv'ʀis] ya da [iv'ris] sert telaffuzla [ʔiv'ris] ya da [ʔiv'ʀis]
  2. ↑ Gur, Nachman; Haredim, Behadrey. "'Kometz Aleph – Au': How many Hebrew speakers are there in the world?". 4 Kasım 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Kasım 2013.
  3. 1 2 Sáenz-Badillos, Angel (1993) [1988]. A History of the Hebrew Language. Elwolde, John tarafından çevrildi. Cambridge University Press. ISBN 9780521556347. 3 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Temmuz 2020. Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi: "ASB" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: Kaynak gösterme)
  4. 1 2 Grenoble, Leonore A.; Whaley, Lindsay J. (2005). Saving Languages: An Introduction to Language Revitalization. Birleşik Krallık: Cambridge University Press. s. 63. ISBN 978-0521016520. 29 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mart 2017. Hebrew is cited by Paulston et al. (1993:276) as 'the only true example of language revival.'
  5. 1 2 Fesperman, Dan (26 Nisan 1998). "Once 'dead' language brings Israel to life Hebrew: After 1,700 years, a revived language becomes a common thread knitting together a nation of immigrants with little in common except religion". The Baltimore Sun. Sun Foreign Staff. 29 Mart 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Mart 2017.
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 Gur 2018.
  7. ↑ "Ethonolgue'da İbranice". 22 Aralık 2008 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mart 2009.
  8. ↑ "Glottolog 4.3 - Modern Hebrew". glottolog.org. 23 Mayıs 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ekim 2020.
  9. ↑ אברהם בן יוסף ,מבוא לתולדות הלשון העברית (Avraham ben-Yosef, Introduction to the History of the Hebrew Language), page 38, אור-עם, Tel-Aviv, 1981.
  10. ↑ Share, David L. (2017). "Learning to Read Hebrew". Verhoeven, Ludo; Perfetti, Charles (Ed.). Learning to Read Across Languages and Writing Systems. Cambridge: Cambridge University Press. s. 156. ISBN 9781107095885. Erişim tarihi: 1 Kasım 2017.
  11. ↑ Fellman, Jack (1973). The Revival of a Classical Tongue: Eliezer Ben Yehuda and the Modern Hebrew Language. Lahey: Mouton. s. 12. ISBN 9789027924957. Erişim tarihi: 1 Kasım 2017.
  12. ↑ X (19 Temmuz 2018). "Israeli parliament passes bill defining country as the nation-state of the Jewish people". Los Angeles Times (İngilizce). Erişim tarihi: 16 Haziran 2026.
  13. 1 2 3 "This week in history: Revival of the Hebrew language | The Jerusalem Post". The Jerusalem Post | JPost.com (İngilizce). 15 Ekim 2010. Erişim tarihi: 16 Haziran 2026.
  14. 1 2 3 "Hebrew wasn't spoken for 2,000 years. Here's how it was revived". History (İngilizce). 11 Mayıs 2023. Erişim tarihi: 16 Haziran 2026.
  15. 1 2 3 Rabin, Chaim (1963). "The Revival of Hebrew as a Spoken Language". The Journal of Educational Sociology. 36 (8): 388-392. doi:10.2307/2264510. ISSN 0885-3525.
  16. ↑ "The Canaanite Languages" (PDF).
  17. ↑ Quinn, Josephine (28 Mayıs 2026). "The Phoenician Alphabet in Archaeology". Biblical Archaeology Society (İngilizce). Erişim tarihi: 16 Haziran 2026.

Dış bağlantılar

source: https://tr.wikipedia.org/wiki/İbranice