Niger,[lower-alpha 1] si rasmiga ahna loo yidhaahdo Jamhuuriyadda Niger,[lower-alpha 2] waa dal bad xidhan oo ku yaal Galbeedka Afrika. Waa dawlad midaysan oo ay xuduud la leedahay Libya dhanka waqooyi-bari, Chad dhanka bari, Nigeria dhanka koonfur, Benin iyo Burkina Faso dhanka koonfur-galbeed, Mali dhanka galbeed, iyo Algeria dhanka waqooyi-galbeed. Waxay ku fadhidaa baaxad dhul oo dhowr ah 1.27 million square kilometres (490,000 square miles), taas oo ka dhigaysa dalka lixaad ee ugu weyn Afrika, dalka ugu weyn ee bad xidhan Galbeedka Afrika iyo dalka labaad ee ugu weyn ee bad xidhan guud ahaan Afrika marka laga reebo Chad. In ka badan 80% baaxadda dhulkeeda waxay ku taal Saxaraha. Dadkeeda u badan masiixiyiinta/Muslimiinta oo qiyaastii ah Template:Million[13][14] waxay u badan yihiin kuwa ku nool koox-koox dhanka koonfurta iyo galbeedka dalka. Caasimadda, Niamey, waxay ku taal geeska koonfur-galbeed ee Niger iyada oo raacda wabiga magaca la wadaaga ee Wabiga Niger.

Ka dib fiditaankii Islaamka ee gobolka, Niger waxay ku taallay hareeraha qaar ka mid ah dawladaha, oo ay ku jiraan Boqortooyadii Kanem-Bornu iyo Boqortooyadii Mali ka hor inta aan qaybo muhiim ah oo dhulkeeda ka mid ah lagu darin dawladaha u dambeeyay sida Saldanaddii Agadez iyo Boqortooyadii Songhai. Waxaa gumeystay Faransiiska intii uu socday U-tartankii Afrika qayb ka mid ah Afrikada Galbeed ee Faransiiska, waxayna noqotay gumeysi gooni ah sannadkii 1922. Tan iyo markii ay qaadatay madaxbannaanida sannadkii 1960, Niger waxay la kulantay shan inqilaab iyo afar xilli oo maamul ciidan ah. Dastuurka toddobaad iyo kan ugu dambeeyay ee Niger waxaa la meelmariyay sannadkii 2010, iyadoo la aasaasay nidaam xisbiyo badan leh, midaysan oo badh-madaxtooyo ah. Ka dib inqilaabkii u dambeeyay ee 2023, dalka waxaa xukumayay Golaha Qaranka ee Ilaalinta Dhulka Hooyo, oo ah gole ciidan.

Hausa waa kooxda qowmiyadeed ee ugu weyn dalka, iyagoo ka dhigan wax ka badan kala badh dadka dalka. Hawsajis waa luqadda rasmiga ah ee dalka iyo tan ugu hadalka badan; toban luqadood oo maxalli ah ayaa haysta heerka luqadda qaranka. Sida laga soo xigtay warbixinta Qaramada Midoobay ee Cabirka Saboolnimada Dhinacyada Badan (MPI) ee sannadkii 2023, Niger waa mid ka mid ah waddamada ugu saboolsan adduunka.[15] Qaybo ka mid ah dalka oo aan saxare ahayn ayaa la kulma abaaro xilliyeed iyo caro-guur/saxaroobid. Dhaqaaluhu wuxuu ku urursan yahay beeralayda masruufka ah, iyada oo ay jirto xoogaa beero dhoofin ah dhanka koonfurta oo aan aad u qallalayn, iyo dhoofinta alaabta ceeriin, oo ay ku jirto macdanta yuuraaniyamka. Waxay wajahdaa caqabado xagga horumarka ah sababo la xiriira booskeeda bad xidhan, dhulka saxaraha ah, heerka akhris-qorista oo hooseeya, kacdoonnada jihaadiga ah, iyo heerka dhalmada oo sarreeya sababo la xiriira qorshaynta qoyska oo aan la isticmaalin iyo ka dhalashada koritaanka dadka oo degdeg ah.[16]

Asalka magaca

Magacu wuxuu ka yimid Wabiga Niger oo dhex mara galbeedka dalka. Asalka magaca wabiga lama hubo. Juqraafi-yaqaan reer Alexandria ah Ptolemy ayaa qoray sharraxaado ku saabsan tooga Gir (ee ku dhow Algeria-da casriga ah) iyo Ni-Gir 'Gir-ta Hoose' ee dhanka koonfurta, laga yaabaaba inuu u jeeday Wabiga Niger.[17] Qoraalka casriga ah ee Niger waxaa markii ugu horreysay diwaangeliyay aqoon-yahan Berber ah Leo Africanus sannadkii 1550,[18] iyadoo laga yaabo inay ka tihiin odhaahda Tuareg-ta ee ah (e)gărăw-n-gărăwăn oo macneheedu si toos ah u yahay 'wabigii wabiyada'.[19] Waxaa jira isku-raac ballaran oo ka dhex jira khubarada luqadda in aanu ka soo jeedin ereyga Laatiinka ah ee niger 'madow' sidii markii ugu horreysay si khaldan loo aaminsanaa.[17] Ku dhawaaqista rasmiga ah ee Ingiriisiga waa /nˈʒɛər/, halka qaar ka mid ah warbaahinta ku hadasha Ingiriisiga /ˈnər/ sidoo kale loo isticmaalo.

Tixraacyo

  1. Cillad tixraac: Calaamadda <ref> waa aan ansax ahayn; wax qoraal ah laguma darin tixraacyada lagu magacaabay "hausal".
  2. République du Niger, "Loi n° 2001-037 du 31 décembre 2001 fixant les modalités de promotion et de développement des langues nationales." L'aménagement linguistique dans le monde Archived 19 Oktoobar 2018 at the Wayback Machine (accessed 21 September 2016)
  3. "Africa: Niger – The World Factbook – Central Intelligence Agency". cia.gov. 27 April 2021. Archived from the original on 30 March 2021. Retrieved 1 May 2021.
  4. Cillad tixraac: Calaamadda <ref> waa aan ansax ahayn; wax qoraal ah laguma darin tixraacyada lagu magacaabay "census".
  5. "Nigerien – definition of Nigerien in English from the Oxford Dictionaries". Archived from the original on 1 March 2018. Retrieved 1 March 2018.
  6. Mamane, Dalatou (26 March 2025). "Niger's junta leader cements his grip on power as he is sworn in as president". Associated Press. Retrieved 5 April 2025.
  7. "Niger". The World Factbook (2026 ed.). Central Intelligence Agency. Retrieved 22 June 2023. (Archived 2023 edition.)
  8. 1 2 3 4 "World Economic Outlook Database, April 2025" (in Ingiriisi).
  9. World Bank GINI index Archived 9 Febraayo 2015 at the Wayback Machine, accessed on 21 January 2016.
  10. "Gini Index coefficient". The World Factbook. Archived from the original on 4 February 2021. Retrieved 25 March 2024.
  11. How Do You Pronounce "Niger"? Archived 14 Maarso 2012 at the Wayback Machine from Slate.com, retrieved 4 March 2012
  12. "Niger." The American Heritage Dictionary of the English Language, 4th Ed. 2003. Houghton Mifflin Company 22 February 2013 thefreedictionary.com/Niger Archived 12 Maajo 2013 at the Wayback Machine
  13. ""World Population Prospects 2022"". population.un.org. United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Retrieved July 17, 2022.
  14. "World Population Prospects 2022: Demographic indicators by region, subregion and country, annually for 1950-2100" (XSLX). population.un.org ("Total Population, as of 1 July (thousands)"). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Retrieved July 17, 2022.
  15. United Nations (2023-07-11). 2023 Global Multidimensional Poverty Index (MPI) (Report) (in Ingiriisi). Archived from the original on 13 July 2023. Retrieved 13 July 2023.
  16. "Population Explosion". The Economist. 16 August 2014. Archived from the original on 29 July 2015. Retrieved 3 August 2015.
  17. 1 2 Jeffreys, Mervyn David Waldegrave (1964). "Niger: Origins of the Word". Cahiers d'Études africaines. 4 (15): 443–451. doi:10.3406/cea.1964.3019. ISSN 0008-0055. Archived from the original on 11 August 2023. Retrieved 11 August 2023.
  18. Cana, Frank Richardson (1911). "Niger". Encyclopædia Britannica (11th) 19. Cambridge University Press. 
  19. Hunwick, John O. (2003) [1999]. Timbuktu and the Songhay Empire: Al-Sadi's Tarikh al-Sudan down to 1613 and other contemporary documents. Leiden: Brill. p. 275 Fn 22. ISBN 978-90-04-11207-0.
  1. /nˈʒɛər, ˈnər/ nee-ZHAIR-,_-NY-jər,[11][12] Af Faransiis: [niʒɛʁ]; Af Hawsa: Nijar; Af Carabi: النيجر; Fula: Niiser
  2. Af Hawsa: Jamhuriyar Nijar; Af Faransiis: République du Niger
Cillad tixraac: Calaamadaha <ref> ayaa jira koox la magacaabay "lower-alpha", laakiin lama helin calaamadda u dhiganta. <references group="lower-alpha"/>.