Bu madde Kazakistan ve diğer yerlerde yaşayan Kazak adlı Türk halkı hakkındadır. Rus Kazakları ile karıştırılmamalıdır. Başlğın diğer anlamları için Kazak maddesine bakabilirsiniz.
Ruslar tarafından "Kırgızlar" denilen Kazaklar (Buhara)

Kazaklar (Kazakça: қазақтар, UFA: [qɑzɑqtɑr]), Orta Asya ve Doğu Avrupa'ya yayılmış bir Türk halkıdır. Diğer Türk halklarıyla yakından ilişkili ortak bir kültürü, dili ve tarihi paylaşırlar. Etnik Kazakların büyük çoğunluğu Kazakistan'da yaşamaktadır.

Etnik Kazak toplulukları Kazakistan'ın sınır bölgeleriyle birlikte Rusya, Kırgızistan, Özbekistan, Çin (Sincan), batı Moğolistan (Bayan-Ölgii) ve kuzey İran'da (Gülistan)[26] bulunmaktadır. Kazaklar, 15. yüzyılda Türk ve Moğol kökenli çeşitli Orta Çağ boylarının etnogenez süreci sonucunda ortaya çıkmıştır.[27][28][29][30][31][32]

Kazak kimliği, 1456–1465 yılları arasında Kazak Hanlığı'nın kurulmasıyla şekillenmiştir. Türkleşmiş Altın Orda Devleti'nin dağılmasının ardından, Sultanlar Canibek ve Kerey'in liderliğindeki çeşitli boylar, kendi güçlü hanlıklarını kurma amacıyla Ebü’l-Hayr Hanlığı'ndan ayrılmıştır.

Etimoloji

Kazakların "Kazak" adını 15. yüzyıldan itibaren kullanmaya başladıkları düşünülmektedir.[33] "Kazak" ya da "Qazaq" sözcüğünün kökenine ilişkin çeşitli teoriler bulunmaktadır. Bunlardan bazıları, kelimenin Türkçe qaz fiilinden (gezgin, akıncı/eşkıya, serbest, bağımsız, savaşçı) türediğini ileri sürerken; diğerleri ise Kazakların yurtlarını ve eşyalarını taşımakta kullandıkları tekerlekli bir arabayı ifade eden Ön-Türkçe *khasaq sözcüğünden geldiğini savunmaktadır.[34][35]

"Kazak" (Qazaq) kelimesinin kökenine dair bir diğer teori, sözcüğün ilk kez 8. yüzyıla tarihlenen Uyuk-Turan yazıtında geçen eski Türkçe qazğaq kelimesinden türediğini ileri sürer.[36] Türkolog Vasiliy Radlov ile Doğu araştırmacısı Benjamin P. Yudin'e göre qazğaq ismi, qazğan (“elde etmek, kazanmak”) fiiliyle aynı kökten gelmektedir. Bu bağlamda qazğaq, dolaşan ve kazanç arayan bir kişi tipini tanımlamaktadır.[37]

Kazaklar için kullanılan alternatif ve tarihsel bir etnonim ise Alaştır. Bu ad, Kazak kültüründe yaygın biçimde yer alır. En yaygın kullanımda Alaş, Kazakların üç cüzünü, yani bölgesel ve boysal birliklerini ifade eder. Bu nedenle sözcük zaman zaman "Kazak" ile eş anlamlı olarak da kullanılmıştır.[38] Ayrıca "Alaş" teriminin, Nogaylar tarafından da Kazakları tanımlamak için kullanıldığı bilinmektedir.[39]

Dil

Ana madde: Kazakça

Kazakça, Türk dilleri içinde Kıpçak (Kuzeybatı) grubuna dâhildir; bu grupta Kırgızca, Nogayca, Karakalpakça ve Tatarca gibi diller de yer alır.

Nüfus

Ana madde: Kazakistan demografisi
Kazakistan'ın toplam nüfusu içindeki etnik Kazakların yüzdesi
1897 1917 1926 1937 1959 1979 1989 1999 2009 2021 2024
81.7% 68.0% 58.5% 39.8% 29.8% 36.2% 40.1% 53.5% 63.1% 70.4% 71.0%

Kazakların azınlık olarak bulunduğu bölgeler

Rusya

Ana madde: Rusya'daki Kazaklar

2010 nüfus sayımına göre, Rusya Federasyonu'nda 647.000 Kazak yaşamaktaydı. Ancak Dünya Kazakları Birliği birinci başkan yardımcısı Kaldarbek Naymanbayev, 2003 yılında yaptığı açıklamada Rusya'da 1 milyondan fazla etnik Kazak bulunduğunu ifade etmiştir.[40]

Çin

Ana madde: Çin Kazakları

Kazaklar, 18. yüzyılda Cungar soykırımı sonucunda yerli Budist Cungar Oyrat nüfusunun büyük ölçüde katledilmesinin ardından Cungarya bölgesine göç etmiştir. Çin'de bir Kazak özerk ili bulunmaktadır: Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ndeki İli Kazak Özerk İli. Ayrıca üç Kazak özerk ilçesi vardır: Kansu'daki Aksay Kazak Özerk İlçesi ile Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ndeki Barköl ve Mori Kazak Özerk İlçeleri.

Kazak kültürünü resmeden bir pul

Tarihi

15. yüzyılda Altınorda Hanlığı topraklarının doğu kanadını oluşturan Deşt-i Kıpçak ahalisinde yaşayan Türk ve Moğol kökenli Orta Çağ kabileleleri bir araya gelerek Kazak Hanlığı etrafında toplandılar. 14. yüzyıldan sonra yeni bir boy olarak Orta Asya arenasında yerini almıştır.[41][42][43] Orta Asya'da Ruslar ile ilk teması kuran Türk topluluğu Kazaklar olmuştur.

Kazaklarda Türklük Bilinci

Kazaklar, Asya'nın ortasında Türk Dünyasının göbeğinde yer almaktadır. Gerek Doğu Türkistan'ın kuzeyindeki Altay bölgesi, gerek Moğolistan'ı batısındaki Altay ve Bayan-Ölgey bölgesi, gerek Altay Cumhuriyeti'nin sahası Kazak Türkleri ile meskundur. Türk toplulukları arasında en çok soykırıma uğramış halktır. Bu sebeple de Orta Asya Birliği fikri Kazakistan'da ortaya çıkmıştır. Sultan Mahmut Torayğırov'un Kazak Türkçesindeki bir şiirde Türklük bilinci şöyle belirtilmiştir.

Kiril Latin Sözcüğü Sözcüğüne Aktarım
Мен Қазақ, Қазақпын Деп Мақтанамын

Ұранға Алаш Деген Атты Аламын
Сүйгенім Қазақ Өмірі, Өзім Қазақ
Мен Неге Қазақтықтан Сақтанамын
Ер Түрік Ұрпағымын Даңқы Кеткен
 Бір Кезде Европаңды Ті Тіреткен
Кіргені Есік, Шыққаны Тесік Болып
Күнбатыс, Күншығысқа Әмірі Жеткен
Кешегі Хан Шынғыстың Ұрпағына
Талай Царь, Талай Князь Тәжім Еткен
Мен Қазақ, Қазақпын Деп Мақтанамын
Ұранға Алаш Деген Атты Аламын
Сүйгенім Қазақ Өмірі, Өзім Қазақ
Мен Неге Қазақтықтан Сақтанамын
(С. Торайғыров, 1893-1920)

Men Qazaq, Qazaqpın Dep Maqtanamın

Uranğa Alaş Degen Attı Alamın
Süygenim Qazaq Ömiri, Özim Qazaq
Men Nege Qazaqtıqtan Saqtanamın
Er Türik Urpağımın Dañqı Ketken
 Bir Kezde Evropañdı Ti Tiretken
Kirgeni Esik, Şıqqanı Tesik Bolıp
Künbatıs, Künşığısqa Ämiri Jetken
Keşegi Khan Şınğıstıñ Urpağına
Talay Carʹ, Talay Knyazʹ Täjim Etken
Men Qazaq, Qazaqpın Dep Maqtanamın
Uranğa Alaş Degen Attı Alamın
Süygenim Qazaq Ömiri, Özim Qazaq
Men Nege Qazaqtıqtan Saqtanamın
(S. Torayğırov, 1893-1920)

Ben Kazak, Kazak'ım diye övünürüm

Uranıma Alaş denilen adı almaktayım
Sevdiğim Kazak yaşantısı, kendim Kazak'ım
Ben niye Kazaklıktan çekineyim
Yiğit Türk neslindenim ki şanı bilinir
Geçmiş zamanda Avrupayı tir tir titretmişti
Girdiği kapı, çıktığı delik olup
Batıdan doğuya egemenliği ulaşmıştı
Dün Cengiz Han'ın soyuna
Birçok Kral, birçok Prens diz çöktü
Ben Kazak, Kazak'ım diye övünürüm
Uranıma Alaş denilen adı almaktayım
Sevdiğim Kazak yaşantısı, kendim Kazak'ım
Ben niye Kazaklıktan çekineyim
(Sultan Mahmut Torayğırov, 1893-1920)[44]

Kazakistan Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev ise zaman zaman Kazakların Türk halklarından olduklarını ve Türk kültürüne sahip çıkılması gerektiğini belirtmiştir.[45]

Galeri

Ayrıca bakınız

Wikimedia Commons'ta Kazaklar ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.

Kaynakça

  1. ^ https://stat.gov.kz/en/industries/social-statistics/demography/publications/337150/. 22 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2025.  Eksik ya da boş |başlık= (yardım)
  2. ^ "Main Data of the Seventh National Population Census". Stats.gov.cn. 11 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 25 Temmuz 2021. 
  3. ^ "Permanent population by national and / or ethnic group, urban / rural place of residence". data.egov.uz. 12 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  4. ^ "Национальный состав населения". Federal State Statistics Service. 18 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 30 Aralık 2022. 
  5. ^ "2020 Population and Housing Census of Mongolia /summary/". 15 Temmuz 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  6. ^ "Tabiiyete Göre Yabancı Nüfus" [Foreign Population by Nationality]. Turkish Statistical Institute. 27 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ekim 2025. 
  7. ^ "Kyrgyzstan census 2022" (PDF). 6 Ocak 2026 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  8. ^ "Asian Alone or in Combination with One or More Other Races, and with One or More Asian Categories for Selected Groups". United States Census Bureau. United States Department of Commerce. 2022. 12 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 28 Temmuz 2024. 
  9. ^ "National composition of the population and language proficiency" (PDF). stat.gov.tm. 6 Ocak 2026 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. 
  10. ^ "Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran". Tehran Times (İngilizce). 23 Eylül 2024. 20 Ocak 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ekim 2024. 
  11. ^ "Ethnic or cultural origin by gender and age: Canada, provinces and territories". 26 Ekim 2022. 30 Eylül 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  12. ^ "Population data". czso.cz. 12 Ocak 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Ekim 2017. 
  13. ^ Ukrainian population census 2001 [ölü/kırık bağlantı]: Distribution of population by nationality. Retrieved 23 April 2009
  14. ^ "Main Language in England & Wales by Proficiency in English 2011". Office for National Statistics. 2011. 20 Eylül 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Mayıs 2022. 
  15. ^ "UAE´s population – by nationality". BQ Magazine. 12 Nisan 2015. 11 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Temmuz 2015. 
  16. ^ "Kazakhstan and Portugal: prospects for the development of bilateral relations". The Astana Times. 30 Mayıs 2017. 12 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  17. ^ "Kazakhstan country brief". Department of Foreign Affairs and Trade. 14 Mayıs 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Eylül 2021. 
  18. ^ "Cittadini Kazaki in Italia Dati Istat al 2022". 4 Nisan 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Nisan 2023. 
  19. ^ "Bevölkerung nach Staatsangehörigkeit und Geburtsland". Statistik Austria. 18 Mart 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mart 2015. 
  20. ^ Kaynak hatası: Geçersiz <ref> etiketi; Prerepis2010total isimli refler için metin sağlanmadı (Bkz: Kaynak gösterme)
  21. ^ Atabaki, Touraj. Central Asia and the Caucasus: transnationalism and diaspora, pg. 24
  22. ^ "The Kazak Ethnic Group". 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Mart 2015. 
  23. ^ "Kazakhstan population census 2009". 11 Mayıs 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mart 2017. 
  24. ^ "Religion and expressive culture – Kazakhs". Everyculture.com. 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Şubat 2012. 
  25. ^ "Chapter 1: Religious Affiliation". The World’s Muslims: Unity and Diversity. Pew Research Center's Religion & Public Life Project. August 9, 2012. Retrieved 4 September 2013
  26. ^ "Golestan, Kazakhstan cultural night to be held in northern Iran". Tehran Times (İngilizce). 23 Eylül 2024. 12 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2025. 
  27. ^ "Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe". akjournals.com. 6 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2025. 
  28. ^ "Kazakh". 17 Aralık 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  29. ^ Zhabagin, Maxat; Sabitov, Zhaxylyk; Tarlykov, Pavel; Tazhigulova, Inkar; Junissova, Zukhra; Yerezhepov, Dauren; Akilzhanov, Rakhmetolla; Zholdybayeva, Elena; Wei, Lan-Hai; Akilzhanova, Ainur; Balanovsky, Oleg (22 Ekim 2020). "The medieval Mongolian roots of Y-chromosomal lineages from South Kazakhstan". BMC genetics. 21 (Suppl 1): 87. doi:10.1186/s12863-020-00897-5. ISSN 1471-2156. PMC 7583311 Özgürce erişilebilir. PMID 33092538. 26 Ağustos 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi19 Aralık 2025. 
  30. ^ Sabitov, Zhaxylyk M.; Batbayar, Kherlen. "The Genetic Origin of the Turko-Mongols and Review of The Genetic Legacy of the Mongols. Part 1: The Y-chromosome Lineages of Chinggis Khan The Russian Journal of Genetic Genealogy. Volume 4, No 2 (2012)/Volume 5, No 1 (2013). P. 1-8." 18 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi19 Aralık 2025. 
  31. ^ Sabitov, Zhaxylyk M. "The Kazakhstan DNA project hits first hundred Y-profiles for ethnic Kazakhs Russian Journal of Genetic Genealogy. 2011. 3. №1. С.69-84". 
  32. ^ "https.io - a really cool domain parked on Park.io". https (İngilizce). 15 Haziran 2023 tarihinde kaynağından |url= değerini kontrol edin (yardım) arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2025. 
  33. ^ Barthold--translated from the Russian (1962). Four Studies on the History of Central Asia vol 3 Mir Ali-Shir. s. 129. 
  34. ^ Olcott, Martha Brill (1995). The Kazakhs (İngilizce). Hoover Institution Press, Stanford University Press. ISBN 978-0-8179-9353-5. 
  35. ^ Phillips, M. A.; Caroe, Olaf (1954). "Soviet Empire. The Turks of Central Asia and Stalinism". International Journal. 10 (1): 72. doi:10.2307/40198099. ISSN 0020-7020. 
  36. ^ "Уюк-Туран". www.orientalistica.ru. 27 Şubat 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2025. 
  37. ^ Veniamin P. Yudin (2001). Центральная Азия в 14–18 веках глазами востоковеда [14.-18. yüzyıl Doğu araştırmacılarının gözünden Orta Asya]. Almaty: Dajk-Press. ISBN 978-9965-441-39-4. 
  38. ^ Каратаев, А. А. (2023). "ОБ АЛАША ХАНЕ И ФОРМИРОВАНИИ ОБЪЕДИНЕНИЯ «АЛАШ»". Asian Journal "Steppe Panorama" (Rusça). 10 (2): 241-255. doi:10.51943/2710-3994_2023_34_2_241-255. ISSN 2710-3994. 12 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi19 Aralık 2025. 
  39. ^ Ногайско-русский словарь около 35000 слов - под редакцией доктора филологических наук, профессора К. М. Мусаева (Rusça). 2018. 12 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2025. 
  40. ^ ""Неизвестное казахское зарубежье" / Статьи, интервью, репортажи / Сервер Казах.ру". www.kazakh.ru. 14 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Aralık 2025. 
  41. ^ Hatunoğlu, Nurettin (20 Ocak 2022). "MOĞOLLUKTAN TÜRKLÜĞE KONGURATLAR". Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi. 4 (7): 111-132. doi:10.53718/gttad.1012529. ISSN 2667-5366. 22 Mart 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi22 Mart 2024. 
  42. ^ Lee, Joo-Yup (1 Haziran 2018). "Some remarks on the Turkicisation of the Mongols in post-Mongol Central Asia and the Qipchaq Steppe". Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae (İngilizce). 71 (2): 121-144. doi:10.1556/062.2018.71.2.1. ISSN 0001-6446. 20 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi22 Mart 2024. 
  43. ^ "The Kazakh Khanate". Oxford University Press. 2019. 22 Kasım 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi22 Mart 2024. 
  44. ^ Edebiyat 6, Jalpı bilim beretin mekteptin 6-sınıbına arnalgan okuvlık. Atamura yayınevi. Almatı 2006, s. 85
  45. ^ "Nazarbayev'den dikkat çeken mesaj". Yeniçağ. 16 Ekim 2019. 21 Kasım 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Haziran 2020. 

Dış bağlantılar

source: http://tr.wikipedia.org/wiki/Kazaklar